اخبار

آرشیو خبر ها

گزارش «شرق» از پروژه موفق احیای عروسک‌های سنتی در روستاهای خراسان جنوبی

صدرا محقق: مادرش عروسک می‌سازد و او قصه عروسک‌ها را می‌نویسد؛ الیاس کلندرزایی پسر خدیجه و مجید ساکن روستای کوچک تاجمیر در استان خراسان جنوبی؛

روستایی که در کمتر از سه سال از یک روستای ناشناخته و محروم، به قطب تولید عروسک‌های سنتی تبدیل شده است.
محصولات آنها اکنون از روستا و استان خودشان فراتر رفته و مشتریان زیادی در دیگر شهرهای کشور به‌ویژه تهران پیدا کرده‌اند.

محبوبیت و تأثیر این عروسک‌ها آن‌قدر بالا گرفت که مهرماه سال ۹۳ دانش ساخت آنها هم‌زمان با روز جهانی کودک به عنوان میراث ملی ناملموس کشور ثبت ملی شد.

عروسک‌های روستای تاجمیر همه ساخت دست زنان و دخترانی هستند که خود در دوره کودکی سرگرمی و اسباب‌بازی‌ای جز همین‌ها نداشتند.

خدیجه نهتانی یکی از زنانی است که در زمینه ساخت این عروسک‌ها در روستای تاجمیر شناخته شده است. او و تعدادی دیگر از زنان این روستا در زمینه تولید این عروسک‌ها و دیگر صنایع دستی سنتی، یک تعاونی کوچک راه انداخته و مشغول کار هستند.

عروسک‌های سنتی تاجمیر از دل فرهنگ و سنت‌های زندگی اهالی همین روستا می‌آیند؛ کودکان، زنان و مردانی با پوشش سنتی و حیواناتی که در زندگی روستایی آنها نقش دارند، شتر، الاغ و.... اما این عروسک‌ها به غیر از جذابیت‌ها و ویژگی‌های ساختشان که هم با مواد اولیه تولید خود اهالی است، یک ویژگی دیگر هم دارند، هر عروسک یک قصه مخصوص به خود دارد؛ قصه‌هایی که روی تکه پارچه‌های سفید کوچکی با خودکار نوشته شده و بر پشت آنها دوخته شده.

اما این قصه‌ها را چه کسی می‌سازد و می‌نویسد؟ در پاسخ به این سؤال، الیاس ۱۲ساله را نشانمان می‌دهند، پسر نوجوانی که نامش به عنوان نویسنده در کنار نام سازنده عروسک‌ها نوشته شده، الیاس تازه کلاس ششم را تمام کرده است و وقتی از او می‌پرسم تا حالا برای چند عروسک قصه نوشته‌ای، با خنده گفت نمی‌دانم، شاید هزارتا!

از او داستان قصه‌نوشتنش برای عروسک‌ها را پرسیدم. این پاسخش است: «اولش سال ۹۲ که مادرم ساخت عروسک‌ها را شروع کرد قصه نداشتند، بعد خانم احسانی به مادرم گفت خوب است که این عروسک‌ها هم مثل آدم‌ها قصه داشته باشند. بعد من به مادرم گفتم این عروسک‌ها را که درست کردی و کارشان تمام شد، بده به من نگاه کنم ببینم سنش به چقدر می‌خورد، شغلش چه چیزی می‌تواند باشد. اگر مرد هست زن دارد یا نه، چندتا بچه دارد اگر خانم هست کارش چیست؟ چطور آدمی است و... بعد اینها را می‌نویسم و مادرم به پشت عروسک‌ها می‌دوزد.

اگر هم از عروسک‌های خرها باشد هم به آن نگاه می‌کنم ببینم بار آن چه چیزی است مثلا اگر جای بار داشته باشد، می‌نویسم این خر است و با صاحبش سمت رمه می‌رود تا این چیزها را به گوسفندان افتاده و غمگین برساند...».

خانمی که الیاس به نامش اشاره کرد افسانه احسانی، مدیر مؤسسه آوای طبیعت پایدار، است که با حمایت سازمان‌ملل متحد و سازمان جنگل‌ها و مراتع در سال ٩٢ در روستاهای تاجمیر، نازدشت، کسراب، حجت‌آباد و همت‌آباد پروژه احیای عروسک‌های دست‌ساز منطقه را کلید زدند.

از الیاس درباره قصه‌هایش برای عروسک‌ها پرسیدم و اینکه داستان را چطور انتخاب می‌کنی که گفت: بعضی قصه‌ها را از ذهنم می‌گیرم برخی همه قصه مردم روستاست، مثلا مادرم یک عروسک پیرمرد درست کرد که قرار شد برایش قصه بنویسم به آن نگاه کردم دیدم شبیه پیرمرد چوپانی است که در روستای ما بود که تا دو سال گذشته زنده بود، اسمش کجیر بود و من اسم کجیر را برای آن عروسک انتخاب کردم و قصه‌اش را نوشتم. کجیر ۶۵ساله است و هیچ‌وقت ازدواج نکرد. او همیشه چوپان بوده و برای مردم کار می‌کرد. وقتی هم پول چوپانی‌اش را می‌گرفت، می‌برد جایی اطراف روستا زیرخاک آن را قایم می‌کرد. چند روز بعد می‌رفت می‌دید پول‌هایش آنجا نیست.‌ پول‌ها را یا کسی برداشته یا محلی را که آن را خاک کرده بود فراموش می‌کرد، بعد که هر چقدر می‌گشت و پول‌ها را نمی‌دید، به سروکله خودش می‌زد و می‌گفت پول‌هایم، پول‌هایم، پول‌هایم...

مشتاق شدم عروسک کجیر را ببینم، اما گفت: چون قصه عروسک کجیر خیلی خوب است، زیاد می‌خرند و الان عروسکش تمام شده.

دوست داری در آینده نویسنده بشوی و کتاب قصه‌هایت را چاپ کنی. الیاس در پاسخ این سؤال هم می‌گوید: «تا حالا به آن فکر نکرده‌ام اما اگر بخواهم کتاب قصه بنویسم، دوست دارم قصه کولی‌ها را بنویسم؛ کولی‌هایی که هر سال چند بار به روستای ما می‌آیند و همه کار می‌کنند، سگ می‌خرند و می‌فروشند، خر می‌خرند و می‌فروشند، تیشه و کارد درست می‌کنند. چون همه‌کاره و همه‌فن‌حریف هستند». الیاس قصه‌هایش برای عروسک‌ها را روی تکه‌پارچه‌های سفید کوچکی می‌نویسد و ‌مادرش آنها را به عروسک‌ها می‌دوزد.

خودش می‌گوید قبلا قصه‌ها را اول برای اینکه درست دربیاید روی کاغذ می‌نوشت بعد آن را دوباره روی پارچه می‌نویسد، اما اکنون قصه‌هایش را روی پارچه‌ها می‌نویسد هرچند بعضی‌وقت‌ها قصه خراب می‌شود: «مثلا همین شب گذشته یک پارچه را که داشتم روی آن می‌نوشتم، خراب کردم. داشتم قصه متوسط‌ها را می‌نوشتم».

قصه متوسط‌ها داستانش چیست؟ «درباره عروسک‌های کوچکی که جای صورتشان دکمه است. داشتم داستان یک زن‌ومرد را می‌نوشتم. اسم زن ماهی‌جان و مرد غنی بود که قصه‌اش خراب شد».

سعادت سیاری، کارشناس پروژه «ترسیب کربن»، که در قالب آن پروژه احیای عروسک‌های سنتی در روستاهای خراسان جنوبی شروع شده، دراین‌باره به «شرق» می‌گوید:

«ما همه تلاشمان این است که هم زنان و هم کودکان به‌نوعی در این پروژه مشارکت کنند، به همین دلیل از آنها خواستیم برای عروسک‌ها قصه بنویسند و به همین دلیل دانش‌آموزانی مثل الیاس مشارکت کردند که این کار برای آنها هم درآمدهایی دارد. ما از الیاس خواستیم برود و قصه‌های قدیمی روستا را از پدرهاومادرها و پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها بشنود و جمع‌آوری کند و بنویسد که آنها را برای عروسک‌ها تطبیق دهد. برای ادامه تحصیلش هم حتما سعی می‌کنیم مشکل را حل کنیم». این فقط بخشی از ماجرای عروسک‌های سنتی خراسان جنوبی است؛ ماجرایی که در پروژه بین‌‌المللی ترسیب کربن (با عنوان پروژه راه‌اندازی کسب‌وکار پایدار از طریق صنایع دستی برای حفاظت از مراتع- هنر برای حفاظت از طبیعت و فرهنگ) شروع شده است.

برای احیای این سنت و شناخت عروسک‌های برتر، ابتدا در سال ۹۲ جشنواره‌ای برگزار شد و از زنان بومی خواسته شد هرکس هر عروسکی را که می‌تواند درست کند. استقبال مردم روستاها بالا بود. حدود ٢٠٠ عروسک از پنج روستای منطقه جمع‌آوری شده بود. از بین عروسک‌ها حدود پنج تا را مردان روستایی ساخته بودند که خیلی هیجان‌انگیز بود. جشنواره در روستای تاجمیر برگزار شد و تعداد زیادی از اهالی روستاهای مختلف در این برنامه شرکت کردند. بانویی که با ساخت اولین عروسک محلی به عنوان نفر اول برگزیده شد، نامش گل بی‌بی و اکنون یکی از اصلی‌ترین سازندگان این عروسک‌هاست.

عروسک‌های بومی محدوده پروژه ترسیب کربن در قالب یکی از طرح‌های ایجاد کسب‌وکار پایدار بوده و با همکاری دفتر عمران ملل متحد، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، مؤسسه آوای طبیعت پایدار، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی احیا شده است. به دنبال اجرای پروژه ایجاد کسب‌وکار پایدار از طریق صنایع دستی برای حفاظت از منابع طبیعی، درحال‌حاضر بیش از ١۵ خانوار در حال تولید عروسک‌های محلی هستند.


لینک خبر:
magiran.com/n3366160

تصاویر
  • تاریخ آخرین ویرایش 1395/3/19